Sa matiyagá at masalicsic na pagsisiyasat ni Rizal ay caniyang lubós napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya n~g pag-iísip n~g lahát n~g m~ga láhì: putî, caymangui, mariláw, abo-abó ó itím, at yayamang gayó'y mangyayaring ipagcaloob sa isá't isá ang lahát n~g bágay na pamamahálang magalíng sa báyan, ó m~ga cautusán bagáng nagbíbigay n~g lálong malalakíng calay

N~guni't hindi mo ba nakikita iyang malapad na caliskis na nariyán sa tabi n~g tahid? ¿hindi mo ba nakikita ang m~ga paang iyán? ¿anó pa ang ibig mo? ¡Masdan mo ang m~ga hítang iyán, iladlad mo ang m~ga pacpác na iyán! Hindi siyá naririn~gig ni Társilo, ipinagpapatuloy ang pagsisiyasat sa anyo at calagayan n~g hayop; ang calansing n~g guinto't pilac ay dumarating hanggang sa canyang m~ga tain~ga.

Sinabi n~g among na maghanda ca raw sa pan~gun~gumpisal, anac co, ani tía Isabel; iwan ninyo siya at n~g magawa niya ang pagsisiyasat n~g canyang conciencia. ¡Diyata't wala pa namang isang linggong nacapan~gun~gumpisal siya! ang tutol ni Sinang, ¡Aco'y walang sakít, datapuwa't hindi aco nagcacasala n~g lubhang malimit!

Ang panahong nagpasimulâ nang calaghatian nang Siglo XV, na napucaw sa man~ga taong tubò sa dacong calunuran n~g Sandaigdigan ang masilacbong pagsisiyasat nang m~ga maririkit na guinagáwâ sa una nang m~ga griego at nang m~ga latino P.H.P. Bataláng bató, na ang caraniwa'y baldosa ang tungtun~gan. Sa convento n~g Antipolo ay may isang cuadrong catulad nitó.

Hala, hindi ca mapapagod, ang idinugtong n~g mabait na tía upang aliwin siya; aco na ang babasa n~g pagsisiyasat n~g conciencia, at wala cang gagawin cung di mag-alaala n~g m~ga casalanan. ¡Isulat mo sa canyang huwag na niya acong alalahanin! ang ibinulong ni María Clara sa tain~ga ni Sinang, n~g ito'y nagpapaalam na sa canya. ¿Ano iyon?

Capulun~gang lagui n~g pagsisiyasat n~g lahat n~g m~ga limbag. Cautusan dito n~g panahon n~g Gobierno n~g España, na ang lahat n~g m~ga limbag at ipinalilimbag upang ilathál

¿Bakit? ang itinanóng n~g alférez na humaráp sa cura: ¿iyán bagá ang iná n~g inyóng dalawáng sacristán? Sumáng-áyon ang cura sa pamamag-ítan n~g pagtan~. ¡Na nan~gawaláng hindî man lamang guinawâ ang anó mang pagsisiyásat tungcól sa canilá! ang idinugtong ni Don Filipo n~g wári may poot, at tinititigan ang gobernadorcillo na ibinabâ ang m~ga matá.

N~g matapos ang ganitóng pagsisiyasat; linin~gon ang casama n~g paalimís at sa canyá'y sinabi: "¡Magpacatalino, capatid!" Binucsan nitó ang cuaderno. Datapuwa't carapatdapat na isaysay sa isáng bahaguing bucód ang sermóng itó.

Anim na binibini ang nan~gakálupasay sa lilim nang isáng puno n~g manggá sa bayang Antipulo nang taóng nagdaan. Pawa siláng magágandá; pawa siláng mahíhinhín; n~guni't ang katakátaká, ang apat ay nakátawa at ang dalawá ay nakásiman~got. Sa lihim kong pagsísiyasat ay naunawa kong kaya palá gayón, ang apat ay nakápagdalá n~g m~ga babasahing Tagalog at ang dalawá ay nakalimot.

¡Malaki ! ang isinagót ni Ibarra at saca lumapít; datapuwa't.... At sinulyáp ang librong na sa ibabaw n~g mesa. ¡Aba! ang biglang sinabing nangguíguilalas; guinagamít po ba ninyo ang inyong panahon sa pagsisiyasat cung anó ang cahulugán n~g m~ga "geroglífico?"